वारकरी संप्रदायातील कीर्तन परंपरेचे व्यापारीकरण थांबणार कधी?

मी २४ तास डिजिटल मीडिया | www.mee24taas.in कीर्तनसेवेचा बाजार? की संतविचारांचा प्रचार? ३५ हजार ते एक लाख रुपयांपर्यंत मानधनाच्या चर्चेमुळे नवी चर्चा; पाकीटमुक्त डिजिटल कीर्तनकार ह. भ. प. श्रीमंत दादासाहेब करांडे यांची परखड भूमिका

कीर्तनसेवेच्या माध्यमातून संतविचार मांडताना ह. भ. प. श्रीमंत दादासाहेब करांडे. पुणे | प्रतिनिधी वारकरी संप्रदायाची ओळख म्हणजे संतविचार, हरिनाम, त्याग, भक्ती आणि समाजप्रबोधन. मात्र अलीकडच्या काळात कीर्तन परंपरेमध्ये वाढत चाललेले व्यापारीकरण, मानधनाची स्पर्धा, प्रसिद्धीचा हव्यास आणि बाह्य दिखावा यामुळे वारकरी संप्रदायाच्या मूळ तत्त्वांवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होत असल्याची परखड भूमिका ह. भ. प. श्रीमंत दादासाहेब करांडे यांनी मांडली आहे. १२ तासांचे कीर्तन, २४ तासांचे कीर्तन, कीर्तनाची जुगलबंदी, कीर्तनसम्राट, कीर्तनवीर, विनोदाचार्य, आवाजाचे जादूगार अशा विविध उपाध्या आणि कार्यक्रमांच्या माध्यमातून कीर्तनाचे स्वरूप बदलत असल्याचे चित्र दिसत आहे. काही ठिकाणी कीर्तनकारांचे मानधन ३५ हजारांपासून एक लाख रुपयांपर्यंत असल्याच्या चर्चा आहेत. त्यामुळे कीर्तन ही संतसेवा आहे की आर्थिक व्यवहाराचे माध्यम बनत आहे, असा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला. सप्ताहासाठी आर्थिक व्यवहार करून कीर्तनकार निश्चित करणे, वीणा पहारेकरी पैसे देऊन आणणे, कीर्तनकारांना सप्ताहात संधी मिळवून देण्यासाठी कमिशन घेणे, गायक-वादकांच्या निवडीतही आर्थिक व्यवहार होणे, तसेच अत्तर, अलंकार आणि बाह्य वेशभूषेला अधिक महत्त्व देणे या प्रवृत्तींवर त्यांनी नाराजी व्यक्त केली. संतांच्या गाथेत या प्रकारांना आधार कुठे? संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांच्या विचारांचा अभ्यास करताना कीर्तनाचा मूळ उद्देश समाजप्रबोधन आणि भगवंतभक्ती हाच असल्याचे दिसते. मग आज कीर्तनाच्या नावाखाली सुरू असलेल्या स्पर्धा आणि दिखाव्याला संतविचारांचा आधार आहे का, असा सवाल त्यांनी उपस्थित केला. २०३२ पर्यंत सप्ताह परंपरेसमोर मोठे आव्हान? सध्याची परिस्थिती अशीच राहिल्यास २०३२ पर्यंत महाराष्ट्रातील सप्ताह परंपरेसमोर गंभीर आव्हाने निर्माण होऊ शकतात. मराठवाड्यानंतर पश्चिम महाराष्ट्र, कोकण, विदर्भ आणि उत्तर महाराष्ट्रातही सप्ताह संस्कृतीच्या स्वरूपात मोठे बदल दिसू शकतात. गायक, वादक आणि कीर्तनकारांना पूर्वीसारखी संधी मिळेलच असे नाही, अशी शक्यता त्यांनी व्यक्त केली. हे त्यांचे वैयक्तिक भाकीत असून त्याला निश्चित भविष्यवाणी मानता येणार नाही. कीर्तनकारांनी संतांचे सेवक व्हावे, प्रसिद्धीचे कैदी नव्हे! कीर्तनातून पैसा आणि प्रसिद्धी मिळविण्यापेक्षा संतांचे विचार समाजाच्या शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचविणे महत्त्वाचे आहे. सप्ताह आयोजक, कीर्तनकार, गायक आणि वादक या सर्वांनी आत्मपरीक्षण करण्याची वेळ आली आहे. वारकरी संप्रदायाची परंपरा टिकवायची असेल तर संतविचारांना केंद्रस्थानी ठेवणे आवश्यक आहे, असे करांडे यांनी स्पष्ट केले. अनेकांना ही भूमिका रुचणार नाही; मात्र संप्रदायाच्या हितासाठी परखड सत्य मांडणे गरजेचे आहे. कीर्तनाचा आवाज मोठा होण्यापेक्षा संतांचा विचार मोठा झाला पाहिजे! हाच या भूमिकेचा मुख्य संदेश आहे. लेखक : ह. भ. प. श्रीमंत दादासाहेब करांडे पाकीटमुक्तडिजिटल कीर्तनकार मी २४ तास डिजिटल मीडिया | www.mee24taas.in